Từ xa xưa, gốm Bát Tràng, gạch Bát Tràng đã đi vào ca dao người Việt, đã gắn liền với cánh cò, cái bống, cành đa, như lời thơ anh về mua gạch Bát Tràng, xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân...

Một ngôi làng có tuổi đúng bằng tuổi của Đông Đô - Thăng Long - Hà Nội, một ngôi làng đúng nghĩa là "làng cổ Việt" nằm bên bờ sông Hồng.

Từ đầu cầu Long Biên cổ kính, theo bờ hữu sông Hồng, vượt qua khu di tích đình chùa Thổ Khối rồi cứ thế xuôi theo con nước đỏ quạch phù sa sẽ đến được làng gốm Bát Tràng...

Từ xa xưa, gốm Bát Tràng, gạch Bát Tràng đã đi vào ca dao người Việt, đã gắn liền với cánh cò, cái bống, cành đa, như lời thơ "anh về mua gạch Bát Tràng, xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân...".

Đình cổ, nhà cổ, Lò Rồng cổ

Đình làng Bát Tràng còn đây, cái sân rộng ngay trên bãi sông Hồng đón những tiếng còi tầu âm vang. Nghe cụ Cá, một người già nhất cái làng danh tiếng này kể rằng: "Đã có lần vua Lê xây dựng cung điện thiếu gạch đưa "chỉ" về đòi, quan tổng lại đưa "trát" thôn, dân làng Bát Tràng làm không kịp, phải cạy sân đình để mang gạch xây cung điện. Bởi vậy nay sân đình Bát Tràng còn những mạch vữa to quá khổ chạy bốn xung quanh".

Đặc biệt là nhà cụ Cá, một ngôi nhà cổ, có gần 200 năm tuổi, nằm sâu dưới nền đất làng hiện nay tới gần 5 mét, muốn vào nhà, phải xuống một cầu thang như xuống một tầng ngầm của ngôi nhà hiện đại nào đấy. Cụ Cá bảo, đấy là nền đất của làng Bát Tràng cổ xưa, rất xưa, bởi trước đây nền nhà cụ cũng như nhiều nhà cổ khác nằm bằng nhau, nhưng rồi đất thừa, đồ gốm phế phẩm cứ thế tôn cao nền làng lên và bây giờ thì nhà cụ nằm sâu dưới mặt nước sông Hồng đến vài ba mét.

Chợ gốm Bát Tràng

Nhìn cái Lò Rồng cổ, nay trở thành tường nhà mới thấy cái uy nghiêm của đất gốm, cái uy nghiêm của tổ sư nghề gốm làng Bát. Kỳ lạ, cách đây hơn 700 năm, gốm Lò Rồng này đã có mặt tại cung điện hay Tử cấm thành để nay trở thành cổ vật vô giá. Như bát đàn ăn cơm, gạch bốn vuông, bình hoa, ấm trà và đặc biệt gạch thời Lê trong hoàng thành đều nói rõ nơi xuất thân là ở làng gốm Bát Tràng và cũng xuất thân từ cái Lò Rồng cổ nơi tôi đang đứng. Theo những gì mà người làng Bát Tràng nói lại, thì Lò Rồng, một loại lò cổ nhất trong nghề gốm và cũng là lò gốm duy nhất được cung cấp các đồ gốm cho kinh thành Thăng Long.

Làng cổ Việt, truyền thống Việt

Nếu xét về niên đại thì có lẽ Bát Tràng cổ nhất trong các làng nghề xung quanh kinh thành Thăng Long và đồng bằng sông Hồng. Làng gốm Bát Tràng cũng cổ nhất cả về mặt kiến trúc làng, hình thành làng, đất làng và nghề làng.

Những con đường chỉ có bề ngang từ 1,2 mét, đến 1,5 mét... loằng ngoằng xuyên từ nhà nọ, tới nhà kia, chỗ nào cũng giống chỗ nào. Mới vào lần đầu nếu không hỏi đường thì khó tìm được lối ra, chỉ cần gặp hai xe máy, hai người xách túi cả hai tay hay gánh gồng thứ gì đấy thì phải dừng lại, nép vào tường mà nhường lối cho nhau. Nghe đâu vào cái thời Tây đô hộ, một tiểu đội quân Pháp vào Bát Trang rồi mãi mãi không thấy ra...

Vậy mà khu Văn Chỉ làng gốm Bát Tràng có tới 364 vị đỗ đạt từ cử nhân trở lên, trong ấy có tới 5 trạng nguyên. Cũng bởi thế, làng cổ không hề cổ, với truyền thống văn hóa Việt mà làng cổ Bát Tràng có đủ tiến sĩ, cử nhân cho từng nhà, có đủ trạng nguyên cho từng xóm...

Nghệ nhân Lê Minh Ngọc và đôi song bình lớn nhất Việt Nam

Anh Lê Minh Ngọc, một nghệ nhân làng gốm, con cháu của cụ Trạng nguyên Lê Danh Hiển dắt chúng tôi xuống thăm cái khu sản xuất gốm của gia đình anh.

Năm 2009, anh Lê Minh Ngọc cho xuất xưởng nhiều bộ song bình, đặc biệt có đôi song bình được ghi vào sách Guinness, được công nhận là lớn nhất Việt Nam, có chiều cao 3,35m và đường kính 0,87m. Đôi song bình có giá 900 triệu đồng, hiện đang là kỷ vật của Tỉnh ủy Ninh Bình, một đôi bình trở về với nơi sinh ra tổ sư làng gốm cổ Bồ Bát, sau 1.000 năm để nay Gia Lâm, Hà Nội có một làng gốm Bát Tràng.

Anh Ngọc bảo: Làng gốm hiện có hàng chục nghệ nhân và cũng không ít người mang nghề gốm đi truyền thụ ở nơi khác, nhưng xem ra ít thành công. Cũng không biết lý giải thế nào, nhưng người làng Bát Tràng vẫn chen chúc nhau trong ngõ nhỏ, xóm nhỏ, làng nhỏ... mà tạo ra cái hồn đất nơi xứ gốm...

Chợ gốm ngay giữa làng, cái hồn đất thổi vào gốm qua nước, qua lửa, qua bàn tay nghệ nhân để mỗi sáng ra ở đâu đó người ta nâng ly cà phê, hoặc nước chè đặc sánh và không thể không nhớ về xứ Bát Tràng.

Làng gốm sứ Bát Tràng, làng cổ Bát Tràng xứng đáng là một trong 17 làng nghề nổi tiếng của kinh thành Thăng Long xưa và xứng đáng là làng Việt cổ, nghề Việt cổ còn tồn tại và phát triển đến ngày nay.
 

Nguồn : Báo Thanh Niên