Từ trung tâm thủ đô Hà Nội xuôi sông Hồng 7km, hoặc theo đường bộ 10km là tới làng cổ Bát Tràng. Đây là nơi hội tụ của nền văn hiến Kinh Bắc kết hợp với truyền thống nghìn năm văn hiến của Thăng Long. Trên 500 năm tuổi, làng gốm cổ - văn hóa Bát Tràng vẫn tràn đầy sức xuân bất tận...

Từ trung tâm thủ đô Hà Nội xuôi sông Hồng 7km, hoặc theo đường bộ 10km là tới làng cổ Bát Tràng. Đây là nơi hội tụ của nền văn hiến Kinh Bắc kết hợp với truyền thống nghìn năm văn hiến của Thăng Long. Trên 500 năm tuổi, làng gốm cổ - văn hóa Bát Tràng vẫn tràn đầy sức xuân bất tận.  

Tư đào - Giáo hóa: Nhân bản của làng cổ văn hóa

Ngày trước, nơi đây là bãi sông rộng thuộc trấn Kinh Bắc. Con sông Cái (sông Hồng) mỗi năm lại đổi dòng, bên lở bên bồi, tạo thành bãi Trước ở mé ngoài đê Đình Dĩ. Dần dà, lạch nước bị lấp, nay thành đầm thả sen.

Thời gian trôi qua, nơi đất bồi có nguồn đất trắng, nên gọi là bãi Bạch Thổ. Cuối đời Lý, đầu đời Trần, đã có người đến ở, làm nghề đổ đất nung. Tuy làm công việc đất cát, nhưng không phải là nông nghiệp, nên người ta gọi những người làm nghề đó là phường thợ Bạch Thổ, sinh sống ngay trên bãi Bạch Thổ.

Năm 1533, Lê Trung Hưng xua  binh diệt Mạc, một số cụ thuộc 5 họ Vương, Lê, Trần, Phạm, Nguyễn ở làng Bầu Bát (Thanh Hóa) chạy ra ngoài Bắc, ở chung với phường Bạch Thổ. Các cụ xứ Thanh mang ra hai thứ quý, đó là mầm mống văn hóa vì có cụ đã đỗ tú tài và mang theo men gốm làm chum vại.

Nhưng cũng vì là dân ngụ cư, nên các cụ xứ Thanh không được đi thi. Hai cộng đồng dân ngụ cư của trấn Kinh Bắc và xứ Thanh cùng chung số phận, đã hợp lại thành chạ Đọi chuyên làm bát.

Từ đó công nghệ cứ tiến lên, thổ cư mọc theo, làng bãi sầm uất, dân cư đông vui. Cũng có thời kỳ chạ Đọi liêu xiêu, vì nguyên liệu, nhiên liệu cạn, thợ khéo chết dần, hàng nội phủ Trung Quốc tràn vào ào ạt (bát long án, chén vị thủy, đôn, chậu, bát hương...).

Nhưng rồi cơn lốc qua đi, chạ Đọi trụ vững và phát triển. Dân cư đông, địa danh, địa giới có rồi, lại dựng chùa để xác lập tôn giáo, nên cư dân chạ Đọi xin triều đình cho mang tên Bát Tràng.

Có thế, có lực, người Bát Tràng “đẩy” thợ gốm Tàu ra tận Móng Cái giáp biên, bát đĩa Tàu không còn bén mảng thị trường Kinh Bắc. Vì thế bát đĩa do người Tàu sản xuất ở Móng Cái được gọi là bát phố, để phân biệt với bát đàn của người Bát Tràng.

Bát đàn chính là bát làng Cậy ở chợ Sặt (Hải Dương), nơi chuyên sản xuất loại bát ăn rẻ tiền, bình dân, chuyên bán rời, không bán dây như các loại bát khác. Gọi là bát đàn là vì đàn có nghĩa như đàn lũ, dân dã; không như bát sứ, đồ sứ có nguồn gốc từ những sứ thần, người đi sứ mang theo đồ gốm cao cấp của Trung Hoa.

Có định cương giới, định dân số, định tôn giáo, còn phải định nguồn gốc thì mới được xây đình, mới thành làng. Trong số 5 cụ từ Thanh Hóa ra, thì cụ Nguyễn Ninh Tràng đến trước, nên người Bát Tràng lấy họ Nguyễn làm tổ.

Hiện nay, trong văn phả của đình Bát Tràng vẫn còn ghi rất nhiều bậc túc nho đỗ đạt. Khi dựng đình, quan đại thần Tổng trấn Bắc Hà là Nguyễn Như Viêm người Bát Tràng, khéo truyền cho dân làng đón lấy gỗ “méo” của triều đình về để làm đình (gọi là gỗ “méo”, nhưng thật ra đều là gỗ tốt, gỗ đẹp).

   Trong số 7 câu đối chính ở đình, có một đôi ghi rõ:

   Bội lễ phục nhân, cổ vũ tư đào giáo hóa
   Túy tửu bão đức, âu ca cộng lạc thái bình

   Tạm dịch như sau:

   Giữ được lẽ phải, làm được điều nhân (thành người), thì phải cổ vũ hai việc tư đào (nghề gốm) và giáo hóa (dạy dỗ).
    Cơm no rượu say, phải đồng cả khúc hát mừng vui yên ổn.

Rõ ràng các bậc tiền nhân của Bát Tràng rất coi trọng việc giữ gìn nhân cách, tâm hồn, nghề nghiệp, coi trọng đất nước hòa vui, không thù trong, giặc ngoài, xóm làng yên vui, gia đình hòa thuận.

Chính từ quan điểm nhân ái, nhân nghĩa đó, mà Bát Tràng sớm định thuần phong, mỹ tục, xác định hương ước. Trong hương ước của Bát Tràng có ghi rõ “tứ vật” (bốn điều không nên):

Đức nguyện tương khuyến, vật câu cùng đạt
Quá thất tương quy, vật vong tỉnh sát
Hoạn nạn tương tuất, vật manh lăng đoạt
Lễ tục tương giao, vật vong du việt (vạt)